Waar ligt het middelpunt van het heelal?

Een paar eeuwen geleden dachten we dat de aarde het middelpunt van de schepping was. Tot Copernicus beweerde dat alles rond de zon draaide. Intussen weten we dat ook de zon niet het middelpunt van het heelal is. Waar is dat middelpunt dan wel? En hoe groot was het heelal toen het begon? Een centimeter, een meter, nog groter?

Niemand weet waar het middelpunt van het heelal te vinden is. Behalve de solipsisten. Dat zijn de mensen die geloven dat de wereld niet bestaat, en dat alles om hen heen het product is van hun verbeelding. (Eigenlijk kun je over solipsisten niet in het meervoud schrijven, want er bestaat er slechts één, en al die andere zijn het product van mijn verbeelding. U trouwens ook, beste lezer.)

Voor wie niet zeker is dat zijn navel het middelpunt van alles is, wordt het lastig. Het heelal strekt zich in alle richtingen uit, zover we kunnen kijken. Wat er ‘achter de horizon’ ligt, weten we niet, want zover kunnen we nu eenmaal niet kijken. Als je de grenzen van het zaakje niet kent, wordt het natuurlijk lastig om het midden te vinden.

Bovendien gaan de wetenschappers ervan uit dat het heelal geen grenzen hééft. Het heelal is ‘heel het al’; daarbuiten is er zelfs niet niets, want ‘daarbuiten’ bestaat niet. Als het bestaat, maakt het deel uit van het heelal. Het heelal is voor ons wat een ballon zou zijn voor wezens die slechts twee dimensies kennen, en zich enkel in het vlak van de ballon kunnen bewegen. Dat vlak heeft geen begin en geen einde. Het heeft dan ook geen zin om naar het midden ervan te gaan zoeken.

Maar als een wetenschappeleukerd op zo’n ballon altijd maar rechtdoor zou reizen, zou hij uiteindelijk uitkomen waar hij begonnen was. Of dat in ons heelal ook zo is, weten we niet. Het licht heeft nog geen tijd gehad om zo’n rondreis te maken, en gezien in ons heelal niets sneller gaat dan het licht…
We weten dat ons heelal 13,7 miljard jaar geleden begonnen is met een Oerknal (Big Bang, in het Engels). Dat weten we uit de temperatuur van de straling die het heelal doordrenkt. Dingen die verder van ons liggen dan 13,7 miljard lichtjaar – als die er zijn – kunnen we niet zien, want hun licht heeft de tijd niet gehad om tot bij ons te reizen.

In die Oerknal zijn zowel materie, ruimte als tijd geboren. De vraag naar het formaat van het beginnende heelal is er dus ook eentje zonder antwoord. ‘Voordien’ is een al even leeg begrip als ‘erbuiten’, dus we hebben niets om het beginnende heelal aan af te meten.

Vaak wordt gezegd dat ons heelal uitdijt, dat het almaar groter wordt. Er is zelfs een maat voor de snelheid waarmee dat gebeurt, de zogenaamde ‘Hubble constante’. Jammer genoeg is dat slordig taalgebruik, want dingen als ‘groter’ en ‘kleiner’ kun je enkel afmeten ten opzichte van iets anders, en er ís niets anders. Het heelal is heel het al.

Wel kunnen we zeggen dat de materie ín het heelal zich van elkaar verwijdert. Maar intussen blijft het heelal zelf even oneindig als het altijd geweest is. Je zou het kunnen vergelijken met het ballon-heelal van de tweedimensionalers, dat langzaam opgepompt wordt. Alles op de ballon gaat steeds verder van elkaar zitten, maar de ballon heeft nog steeds geen grenzen, geen begin en geen einde. Je zou zijn formaat kunnen afmeten aan de tijd die je nodig hebt om een volledige rondtrip te maken, maar dat is een beetje lastig in een heelal waar ruimte en tijd innig verstrengeld zijn, zoals we sedert Einstein weten. Zelfs het licht is er niet in geslaagd rond ons heelal te reizen – anders zouden we onszelf in de verte moeten kunnen zien.

Hier past enkel nederigheid.